وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با اشاره به نبود متولی ملی فنآوری اطلاعات در دوران برنامه چهارم توسعه، ضعف نهادهای فنآوری اطلاعات و نداشتن استراتژی مصوب فنآوری اطلاعات، ضعف در مدیریت متمرکز منابع مالی و ضعف در مدیریت پروژههای بزرگ فنآوری اطلاعات در کشور را از جمله موارد آسیبشناسی برنامه چهارم در حوزه فنآوری اطلاعات کشور برشمرد.
وی افزود: ما برداشتمان از توسعه فنآوری اطلاعات این است که این حوزه به عنوان یک لایه است و همه دستگاهها باید سهم خود را در توسعه آن ایفا کنند و باید به این حوزه توجه شود.
وی خاطر نشان کرد: اگر میبینیم که در خیلی از کشورها این حوزه به صورت جهشی توسعه پیدا کرده، و حتی شخص رئیس جمهور مسوولیت آن را برعهده گرفته که میتوان به کشور مالزی در این زمینه اشاره کرد؛ این موضوع به همکاری همه بخشها نیاز دارد و با تلاشهایی که انجام شده و انجام خواهیم داد، میتوانیم به دولت دهم عنوان دولت الکترونیکی اطلاق کنیم.
وی با اشاره به کمیته های 15 گانه گفت: این کمیته ها مباحث مختلفی که باید به پروژه تبدیل شوند را بررسی و راه کارهای اجرایی شدن این پروژه ها را به کمیسیون تخصصی ارایه خواهند داد. کمیسیون تخصصی نیز پس از بررسی موضوعات ارسال شده، پیشنهادهای احتمالی لازم را در خصوص تهیه قوانین و ایجاد سازو کارهای اجرایی به کار گروه مدیریت فناوری اطلاعات دولت ارایه خواهد کرد تا به سرعت امکان عملیاتی شدن پروژه های تعریف شده در این حوزه در طول برنامه پنجم فراهم شود.
اهداف کمیسیون
هدف از این کمیسیون چابک سازی دولت عدالت محور با توسعه خدمات الکترونیکی مطمئن بوده و راهبرد اصلی آن توسعه خدمات الکترونیکی مطمئن به مردم و توسعه ساختارهای مدیریت فاوا با رویکرد کسب سهم مناسب در بازارهای منطقه و جهان و گسترش فرهنگ و آموزشهای حرفه ای فناوری اطلاعات است.
در واقع بر این اساس، سیاست ها و اصول توسعه فناوری اطلاعات در کشور مبتنی بر استقلال انتخاب شده که عبارت از رعایت ارزشهای ایرانی- اسلامی در فضای مجازی و عدم وابستگی در امور حیاتی به بیگانگان در حوزه فاوا است، که به این منظور تمرکز بر بودجه ومدیریت پروژه های راهبردی (شش حوزه راهبرد سطح ملی) و نیز مدیریت نقاط تماس بین المللی لحاظ شده است.
از سوی دیگر حمایت از صعت نرم افزارهای داخلی، ساخت سخت افزارهای خاص در داخل و صادرت صنعت فاوا و حضور در عرصه بین المللی و نیز استفاده حداکثر از توان فنی بخش خصوصی نیز مورد تاکید است. در این راستا بر عملیاتی شدن سند امنیت فضای تبادل اطلاعات(افتا) توسط کلیه دستگاه ها، هدفمند بودن و کاربردی کردن پژوهشهای دانشگاهی در این حوزه، به روز رسانی آموزش های طولی و عرضی، رعایت قانون حداکثر استفاده از توان فنی و مهندسی و تولیدی و صنعتی و اجرایی کشور، حمایت از صادرات صنعت فاوا و حضور در عرصه بین المللی، تعامل پذیری سامانه ها در چارچوب استانداردها و توسعه همکاری ها و تعاملات منطقه ایی و بین المللی در زمینه فناوری اطلاعات مورد تأکید قرار گرفته است.
اقدامات اساسی در حوزه فناوری اطلاعات در کشور
اقدامات اساسی در حوزه فناوری اطلاعات در کشور شامل توسعه دولت الکترونیکی، توسعه زیرساختهای فناوری اطلاعات، توسعه تجارت و اقتصاد الکترنیکی، گسترش امنیت فاوا، توسعه فرهنگ ایرانی- اسلامی در فضای مجازی، سلامت الکترونیکی و حقوق و قوانین است.
از آن جا که، هدایت و مدیریت فناوری اطلاعات در کشور را ریاست جمهور بر عهده دارد، کار گروه مدیریت فاوا زیر نظر ایشان به فعالیت خود ادامه می دهد. کمیسیون تخصصی مدیریت فاوا نیز که مدیریت کمیته های تخصصی را بر عهده دارد زیر نظر این کار گروه فعالیت می کند. به این ترتیب انتظار می رود که در حالی که مدیریت فناوری اطلاعات در کشور از بالاترین لایه های اجرایی هدایت می شود، این حرکت سریع تر و پربارتر به ثمر بنشیند.
اعضای کار گروه مدیریت فاوا
اعضای کار گروه مدیریت فاوا عبارتند از وزرای ارتباطات و فناوری اطلاعات، امور اقتصادی و دارایی، بازرگانی، رفاه و تأمین اجتماعی، صنایع و معادن، فرهنگ و ارشاد اسلامی، کشور، معاون برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور، معاون توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور، معاون علمی و فناوری رئیس جمهور، رئیس مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات ریاست جمهوری که وظایف این کار گروه نیز عبارت است از بررسی و تصمیم گیری در امور مربوط به سیاستگذاری، پیگیری، هدایت، راهبری و نظارت بر چگونگی پیشرفت فعالیت های حوزه فاوا و امنیت، اختصاص و هدایت صحیح منابع مالی و بودجه برای اجرای طرح های کلان فاوا و امنیت، ایجاد و اصلاح مقررات، استاندارد سازی، تحقیقات و فرهنگ سازی و ایجاد فضای مناسب برای تولید محتوای الکترونیکی، رعایت اصول حاکمیت و توازان بین توسعه امنیت اطلاعات و دولت الکترونیکی.
اعضای کمیسیون تخصصی مدیریت فاوا
اعضای کمیسیون تخصصی مدیریت فاوا نیز وزرای ارتباطات و فناوری اطلاعات، اطلاعات امور اقتصادی و دارایی، بازرگانی، دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، صنایع، کشور، فعالیت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور، معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور، بانک مرکزی، قوه قضائیه، مجلس شورای اسلامی، مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات نهاد ریاست جمهوری هستند. این کمیسیون وظیفه دارد، پیش نویس برنامه ها و گزارش های کارشناس جهت ارایه به کار گروه مدیریت فاوا را تهیه کند. همچنین مدیریت کلان پروژه های ملی و راهبردی فاوا، مدیریت، سازماندهی و تأمین منابع مالی مورد نیاز پروژه های ملی و راهبردی فاوا، پیگیری جهت اجرای برنامه های کار گروه فاوا، ایجاد و هدایت کمیته های تخصصی اجرایی بر منظور هماهنگی و یکپارچه سازی برنامه ها، هماهنگی میان کلیه مدیران عالی فاوا و او نظارت و ارزیابی بر اجرای برنامه ای مربوط به دستگاههای اجرایی را بر عهده دارد.
گفتنی است شورای راهبردی دارای کمیته های تخصصی است. این کمیته ها دارای وظایف عمومی و مشترک شامل هماهنگی و همکاری با کمیسیون تخصصی مدیریت فاوا در قالب ارایه پیشنهاد و یا انجام امور ارجاعی، همکاری با سایر کمیته های تخصصی نظیر کمیته های مشترک و تلفیقی، شناسایی افراد فعال و نخبگان حوزه تخصصی در داخل و خارج کشور، شناسایی سازمانها و نهادها،انجمنها، اتحادیه ها و شرکت ها اعم از دولتی و غیر دولتی حوزه تخصصی، دریافت و بررسی در خواستها و پیشنهاد ها، بررسی کلیه پروژه های اجرای شده، در دست اقدام یا در حال تعریف، ایجاد ساماندهای کاربردی، مستندسازی، اطلاع رسانی از فعالیت ها و برنامه های آتی است.
کمیته های تخصصی:
دولت الکترونیکی
وظیفه این کمیته، شناسایی خدمات ارائه شده از سوی دستگاه های اجرایی به شهروندان، اولویت بندی و برنامه ریزی آنها به منظور طراحی و پیاده سازی پنجره واحد خدمات دولتی جهت ارائه خدمات توسط خود دستگاه ها به صورت غیر متمرکز، یکپارچه و الکترونیکی به شهروندان از یک مرکز مجازی واحد می باشد. رئیس این کمیته معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور است و اعضا نمایندگان قوه قضاییه و قوه مقننه، به همراه نمایندگان وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت بازرگانی، وزارت فناوری ارتباطات و اطلاعات، وزارت کشور، روسای کمیته های 18 گانه، شورای شهر، ناجا و مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات نهاد ریاست جمهوری می باشند.
تجارت و اقتصاد الکترونیکی
از آنجا که کار گروه تجارت الکترونیکی در دولت با اختیارات هیات دولت(ماده 138 قانون اساسی) به صورت مستقل ایجاد شده این کمیته به ریاست وزارت بازرگانی وظیفه هماهنگی فرابخشی بازرگانی با دیگر بخش ها را انجام خواهد داد. اعضای آن وزارت راه و ترابری، اتاق بازرگانی، بانک مرکزی، سازمان بنادر و دریانوردی، شرکت فناوری ارتباطات ایران، گمرک ایران هستند.
سلامت الکترونیکی
این کمیته عهده دار امر ارائه خدمات الکترونیکی در حوزه سلامت شهروندان بوده و موضوعاتی نظیر پرونده سلامت الکترونیکی، دفاتر خدمات درمانی الکترونیکی و ... از موضوعات این کمیته به شمار می آیند. ریاست آن بر عهده وزارت بهداشت و درمان و اعضای آن وزارت رفاه و تأمین اجتماعی، بانک مرکزی، سازمان بازنشستگی کل کشور، سازمان بازنشستگی نیروهای مسلح، سازمان تأمین اجتماعی، سازمان ثبت احوال کشور، سازمان نظام پزشکی،سازمان نظام دامپزشکی، شرکت فناوری ارتباطات ایران هستند.
زیرساخت های فناوری اطلاعات
کلیه زیرساخت های مورد نیاز جهت ارائه خدمات دولتی به شهروندان در این کمیته مدیریت و پیگیری خواهد شد. وزارت فناوری ارتباطات و اطلاعات ریاست این کمیته را بر عهده دارد و اعضای آن وزارت اطلاعات،وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت بازرگانی، وزارت صنایع، بانک مرکزی، سازمان استاندارد، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، سازمان نظام صنفی رایانه ای، مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات نهاد ریاست جمهوری، مراکز تحقیقاتی دانشگاهی هستند.
فرهنگ ایرانی- اسلامی در فضای مجازی
در راستای ابلاغیه سند چشم انداز، پارسی سازی با نگاه اسلامی در فرهنگ ایرانی بنیان گذاری و اجرایی می شود. رئیس این کمیته از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اعضا از وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سازمان صدا و سیما، سازمان ملی جوانان، مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، سازمان بسیج مستضعفین، شورای مدیریت حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم خواهند بود.
امنیت فاوا
وزارت فناوری ارتباطات و اطلاعات ریاست این کمیته را به منظور ایجاد اعتماد، پایداری، ایمنی، انکارناپذیری، تمامیت و ... در فضای تبادل اطلاعات بر عهده دارد که اعضای آن وزارت اطلاعات، وزارت بازرگانی، بانک مرکزی، شورای عالی امنیت ملی، ناجا، مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات نهاد ریاست جمهوری هستند.
رفاه- حوزه هدفمند کردن یارانه ها
وزارت رفاه و تامین اجتماعی در حوزه هدفمند کردن یارانه ها مدیریت بر ایجاد و توسعه بانک های اطلاعات یکپارچه و سیستمهای اطلاعاتی ملی را عهده دار است که اعضای آن را وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت بازرگانی، بانک مرکزی، سازمان بازنشستگی کل کشور، سازمان بازنشستگی نیروهای ملسح، سازمان تأمین اجتماعی، سازمان ثبت احوال کشور، مرکز آمار ایران تشکیل می دهند.
حقوق و قوانین
از آن جا که، فناوری اطلاعات، ماهیت مناسبات اجتماعی و روابط عمومی دولت- شهروند و ... را دچار تغییرات جدی کرده است، هرگونه پیشرفت در این حوزه و بکارگیری عملی فناوری اطلاعات،مسائل حقوقی خاص خود را بدنبال خواهد داشت. این مسائل به نحو چشمگیری با مسائل تخصصی و فنی در هم تنیده شده اند. به گونه ای که نمی توان آنرا به صورت تفکیکی و مستقل به ارگانهای سنتی متولی واگذار نمود. کمیته مذکور به عنوان مکمل دیگر کمیته ها، جنبه های حقوقی بکارگیری فناوری اطلاعات را مدیریت خواهدکرد. ریاست این کمیته را معاونت حقوقی رئیس جمهور بر عهده دارد و اعضای آن معاونت حقوقی رئیس جمهور، نماینده مجلس به عنوان نماینده هیات رییسه، نماینده مجلس در کمیسیون حقوقی و امور قضایی هستند.
مدیریت پروژه های راهبردی
مدیریت زمان، مدیریت هزینه، مدیریت ریسک، پروژه های فرابخشی و ملی که پیش از یک دستگاه اجرایی عهده دار انجام آن می باشد، می بایستی به صورت متمرکز از حیث هزینه، زمان، کیفیت و ریسک در سطح کلان مدیریت گردد. این کمیته عهده دار انجام چنین امری خواهد بود. ساختار بخشی نظام اجرایی کشور نسبت به پروژه های بین بخشی از کارآمدی ناچیزی برخوردار می باشد. تشکیل چنین کمیته ای می تواند تاحدودی جبران این نقیصه را بنماید. ریئس آن دبیرخانه کمیسیون تخصصی مدیریت فاوا است.
فرآیندهای بین سازمانی
معاونت توسعه مدیریت وسرمایه انسانی کمیته فرآیندهای بین سازمانی را به منظور شناسایی، تحلیل و تدوین فرایندهای بین بخشی و مهندسی مجدد آنها، تهیهIS های مشترک با پنجره واحد را بر عهده دارد. اعضای این کمیته وزارت اطلاعات، وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت بازرگانی، وزارت بهداشت و درمان، وزارت رفاه و تامین اجتماعی، وزارت کشور، سازمان بنادر و دریانوردی، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، سازمان ثبت احوال، سازمان نظام صنفی رایانه ای، شهرداری، گمرک ایران، مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات نهاد ریاست جمهوری هستند.
صنعت و توسعه صادرات فاوا
وزارت صنایع و معادن نیز حمایت از ایجاد و توسعه شرکت ها و صنعت فاوا را در کمیته صنعت و توسعه صادرات فاوا عهدهدار شده است که اعضای آن را معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی، سازمان توسعه تجارت ایران، اتاق بازرگانی، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، سازمان نظام صنفی رایانه ای، شرکت فناوری ارتباطات ایران تشکیل می دهند.
برنامه و بودجه
از آنجا که در حوزه فناوری اطلاعات هیچ واحد سازمانی عهده دار امر تهیه برنامه سالانه و بودجه مربوطه نیست و این دو امر به صورت پراکنده و عمدتاً توسط کارشناسان غیر مرتبط با این حوزه صورت می گیرد، پروژه های فناوری اطلاعات به ویژه در ابعاد فرابخشی و ملی دچارمشکلات پروژه های ملی و فرابخشی فناوری اطلاعات هستند. کمیته برنامه و بودجه به ریاست معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی ساماندهی این امور را بر عهده دارد. اعضای این کمیته وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت بازرگانی، وزارت رفاه و تامین اجتماعی، ستاد کل نیروهای مسلح (سردار مجردی)، شرکت فناوری ارتباطات ایران، مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات نهاد ریاست جمهوری هستند.
سیاست گذاری منابع اطلاعات(ذیحسابی اطلاعات)
در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، سازمانی جهت مدیریت "اطلاعات" به عنوان یک منبع (در کنار سایر منابع مانند پول، نیروی انسانی، تجهیزات و ...) تأسیس می شود. اطلاعات به مثابه یک منبع با ارزش که هزینه گزافی جهت تهیه و تولید آن می گردد می بایستی مانند منابع مالی، دارای ذیحسابی بوده و بر تولید، نگهداری و استفاده آن مدیریت شود. در فقدان چنین سازمانی، کمیته مزبور عهده دار سیاستگذاری کلان در زمینه شناسائی، تحلیل و تصویب اقلام اطلاعاتی، به عنوان یکی از وظایف مهم مدیریتی خواهد بود. رئیس آن دبیرخانه کمیسیون تخصصی مدیریت فاوا است.
سیاست گذاری نیروی انسانی فاوا
مشاغل،حرفه ها و ... حوزه فناوری اطلاعات حوزه های مبتنی بر نیروی انسانی است و پیش از آنکه سخت افزار و تکنولوژی در آن نقش داشته باشد، کیفیت نیروی انسانی حرف اول را می زند. در صورت عدم مدیریت نیروی انسانی در ابعاد ملی، بدلیل سرعت تحولات تکنولوژیک و سیاست موضوعات و مسائل بحرانی، بخش فناوری اطلاعات دچار خلل و عقب ماندگی های جدی خواهد شد. این کمیته متولی سیاست گذاری و هماهنگ سازی تصمیمات ملی در این حوزه به ریاست معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی خواهد بود.
پشتیبانی و توسعه مدیران ارشد فاوا
آموزش، ارتقاء، طراحی مسیر شغلی، سمینارها و به طور خلاصه "مدیریت منابع انسانی" نقش به سزائی در ارتقاء و پیشرفت فناوری اطلاعات کشور خواهد داشت. کمیته پشتیبانی و توسعه مدیران ارشد فاوا به ریاست دبیرخانه کمیسیون تخصصی مدیریت فاوا این مسوولیت را عهده دار است.
سامانه های کاربردی عمومی
حوزه سامانه های اداری، حوزه سامانه های مالی، حوزه سامانه های تدارکاتی در کمیته سامانه های کاربردی عمومی به ریاست معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور بررسی شده و اعضای آن وزارت کشور، وزارت بازرگانی، وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت بهداشت و درمان، وزارت رفاه و تأمین اجتماعی، سازمان نظام صنفی رایانه ای، شرکت فناوری اطلاعات ایران هستند.
فنی
XML، معماری و استاندارد سازی داده ها، Web Service، پورتال های دولتی و CRM ها برخی مسائل فنی استراتژیک وجود دارندکه حل آنها نیازمند بکارگیری توان ملی است. در صورت حل آنها در کشور، تمامی سیستمهای اطلاعات در تمامی واحدهای سازمانی می توانند از دستاوردهای آن بهره مند گردند. به علاوه عدم وجود سازگاری و یکپارچگی در حل چنین مسائل فنی ای موجب ناکارآمدی و مشکلات عدیده ای در ابعاد ملی می شود. این کمیته عهده دار حل سازگار و یکپارچه چنین مسائل نظیر تعامل پذیری(ebXML XML)، استانداردسازی داده خدمات وب است. که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ریاست آن را بر عهده دارد.
تعاملات بین المللی
شناسایی و الگو برداری از بهترینها در سطح بین الملل، مشارکت در سازمانها و مجامع بین الملللی درحوزه فاوا، شناسایی منافع کشور و چگونگی حفظ آن در سازمان ها و مجامع بین المللی به ریاست معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی بررسی می شود.
خاتمه
در پایان لازم به ذکر است، توجه بیشتر به توسعه زیرساختهای ارتباطاتی کشور زمینه مساعدی برای دولت الکترونیک فراهم می کند. از سوی دیگر، با توجه به اینکه پروژهها در خود وزارتخانه و دستگاه مربوطه تعریف شده، خود دستگاهها مسوولیت دنبال کردن پروژهها را تا اجرا دارند.