در عصر کنونی وقتی صحبت از این نابرابریها به میان می آید عوامل مختلفی می تواند نقش کلیدی و حساسی را در این راستا ایفاء نماید.هنگامی که نخستین بار در دهه 90میلادی این نابرابریها تحت عبارت " شکاف دیجیتالی" (Digital Divide) به کار رفت دید گاه های مختلفی در این زمینه مطرح گردید.
مفهوم شکاف دیجیتالی
شکاف دیجیتالی در معنای خاص کلمه عبارت است از نبود ارتباط فیزیکی و دسترسی به شبکه و سختافزار کامپیوتری و آموزش که درصورت تامین آن، این شکاف میان دولتها یا سازمانهای غیردولتی در داخل و میان کشورها در سطح بینالمللی، برداشته خواهد شد.
در زمینه تعریف و معنای شکاف دیجیتالی نقطه نظرات مختلفی ارائه شده است .لیکن بسیاری از کارشناسان در حوزه فناوری اطلاعات این شکاف را " نابرابریهای موجود میان کشورهای مختلف جهان می دانند که از نحوه دسترسی و چگونگی بهره گیری آنان از فناوری اطلاعات و ارتباطات در جهت توسعه اقتصادی و اجنماعی ناشی می شود."
از دیدگاه آنان عواملی چون عدم سطح بالای علمی افراد،نبوددسترسی کافی به فناوری های نوین ارتباطی ، سطح پایین آموزش،نبود برنامه ریزی مدون و...ازمهمترین عوامل درایجاد شکاف دیجیتالی محسوب می شوند.
عوامل و دلایل ایجاد و تشدید در شکاف دیجیتالی
علاوه بر بررسی و ارزیابی از این شکاف از جنبه داده های کمی در عرصه بین اللملی ، دلایل زیر بنایی از موجودیت این شکاف در کشورهای در حال توسعه و فقر اطلاعاتی موجود در این ممالک همواره مورد توجه بوده است. در مفهومی آشکار،می توان در چارچوب این امر بر این نکته توجه کرد که چه عواملی به جزء بنیادهای سخت افزاری ،موجبات ایجاد و توسعه این شکاف را فراهم می نمایند.
بر اساس بررسی های انجام شده دلایل و عوامل متعددی در بروز شکاف دیجیتالی نقش موثر دارند.از جمله مهمترین عامل اصلی در بروز این مهم می توان به عواملی چون اقتتصادی ، اجتماعی ، آموزشی و سیاسی اشاره کرد.لیکن به سختی می توان دلیل اصلی را شناسایی و معرفی کرد. عمیق شدن این شکاف همانا فاصله گرفتن ابعاد فرهنگی ، اقتصادی و تاریخی کشورها می باشد که نتیجه آن تحمیل کالاها و تولیدات فرهنگی صاحبان فناوری برای از بین بردن باورها ، سنت ها وفرهنگ کشورهای در حال توسعه می باشد که پیامد آن نوعی بحران بی هویتی ، یاس و افسردگی در سطح آن جوامع خواهد شد.
با توجه به این امر و طبق اعلام متخصصان، به نظر می رسد محدودیت های مالی و اقتصادی از مهمترین عامل ایجاد این شکاف در بین کشورها محسوب می شود.به سادگی می توان پیش بینی کرد که در جوامع فقیرتر و محدود تر این شکاف به مراتب عمیق تراز جوامع متوسط یا ثروتمند است. چرا که وقتی جامعه ای امکان استفاده از ابزارهای فنی و رایانه ای را نداشته باشد ، نمی تواند بهره کافی از امتییاز های این منابع را ببرد.
در کناراین عامل ، مشکل دیگری که دربسیاری از کشورها با بافت سنتی نمود بیشتردارد،عدم آموزش صحیح و پیچیدگی طرز کار با لوازم دیجیتال وهمچنین عدم احساس امنیت کافی در محیط های کاربری با این لوازم سخت افزاری و نرم افزاری می باشد. در اغلب جوامع ، حتی در کشور های صنعتی ، بسیاری از مردم به دلیل آنکه نتوانستند مهارت های خود را با گسترش فناوری های اطلاعات و ارتباطات ارتقاء بخشند ، لذا نمی توانند از امکانات مدرن بهره کافی ببرند.در کنارعوامل فوق ، مواردی چون موقعیت جغرافیای و زبان نیز می تواند درصد بالایی از شکاف دیجیتالی را به خود اختصاص دهد.
اثرات و پیامدهای شکاف دیجیتالی
بی شک خدمات و کاربرد های فن آوری اطلاعات و ارتباطات در هر جامعه ای می تواند فرصت های فراوانی را جهت برخورداری از منافع اقتصادی ،فرهنگی و اجتماعی فراهم نمایید.لیکن در کنار این فرصت ها ،ما شاهد وقوع برخی پیامد در بخش های مختلف جامعه هستیم. براساس بررسی های به عمل آمده از جمله مهمترین پیامدهای این امر می توان به مواردی ذیل اشاره کرد:
- نابسمانی اقتصادی ،اجتماعی وسیاسی برای کشور های در حال توسعه
- عقب ماندگی روزافزون برای کشور های فاقد فناوری ارتباطی
- تحمیل کالاها ، خدمات و تولیدات فرهنگی و اقتصادی کشور های صاحب فن آوری به کشورهای عقب مانده
- بروز درگیری ها و کشمکش های اقتصادی و فرهنگی و منطقه ای که خود منجر به تضعیف روحیه ملت ها می شود
- وقوع ناهنجاری های اجتماعی و فرهنگی در جوامع مختلف از قبیل بحران بی هویتی نسل جوان ،یاس و افسردگی ، بزهکاری
- حذف فرهنگ ، اعتقادات و باورهای به ویژه در کشورهای جهان سوم
راهکارهای لازم برای کاهش شکاف دیجیتالی
امروزه بسیاری از صاحبنظران و کارشناسان در حوزه فن آوری وارتباطات ، زیر ساخت های فنی و آموزش را از مهمترین عوامل در کاهش شکاف دیجیتالی می دانند. اما برخی دیگر از متخصصان ،توسعه یافتگی فرهنگی واجتماعی را به عنوان عوامل کلیدی و بنیادی در امر کاهش شکاف دیجیتالی به ویژه درکشورهای درحال توسعه می دانند. چرا که بر این باورند با دسیابی به این امرو به همراه یک برنامه ریزی مدون و دارای استراتژیک ، می توان گام نخست را در راستای حذف چالش موجود دراین زمینه برداشت.
در مجموع می توان اظهار داشت در کنار هر یک این عوامل ، موارد دیگری مانند،توزیع صحیح دسترسی به اینترنت و خدمات آن ، پهنای باند بین اللملی ، آموزش و تغییر نگرش والدین ، ایجاد امنیت کافی در فضای مجازی برای کاربران،گرایش به سمت مدارس هوشمند، تولید مواد درسی در فضای وب به همراه روش های چند رسانه ای،تهیه واجرای برنامه های فرهنگی و آموزشی در مناطق روستایی اشاره کرد.
امید که با دستیابی به هریک از عوامل بتوان شاهد شکوفایی وبالندگی تمامی کشورهای جهان به ویژه کشور عزیزمان ایران باشیم.
محمود نورزاد
کارشناس ارشد علوم ارتباطات